Het leed van de leer
16 januari 2008
In het Brabantse dorpje Vinkel staat op het kerkhof een bijzonder gedenkteken. Het herdenkt de kinderen die vroeger dood werden geboren of zo jong stierven dat er geen gelegenheid was om hen te dopen. Die kinderen mochten niet gewoon worden begraven. Hen werd een plek toebedeeld buiten de officiële begraafplaats. Het monument herdenkt hen en het leed van hun ouders.
Een vrouw uit het dorp vertelt haar eigen herinneringen. Haar ouders kregen in de jaren vijftig een kind, dat vrijwel meteen na de geboorte stierf. Zij zelf was toen een klein meisje, maar ze herinnert zich de verdrietige gebeurtenis. Het pasgeboren kind was dood voordat het gedoopt kon worden. Haar ouders moesten zelf het dode kindje naar een plek buiten de begraafplaats brengen.
Naast het verdriet om de dood van een kind, kregen ouders op die manier nog een extra dosis lijden toebedeeld. Het dogma van de kerk over het sacrament van de doop werd tussen God en mens ingeschoven. De mens komt slechts bij God, als hij beantwoordt aan de regels van de kerk. De leer van de kerk bleek belangrijker dan wat Gods wil zou mogen zijn. De leer ging voor, het welzijn van de mensen kwam op z'n best daarna.
Op het monument staat een tekst, geschreven door deze vrouw:
Voor sommige heb je nooit bestaan
voor mij draag je wel een naam
ergens begraven maar nooit vergeten
vanaf nu mag iedereen het weten
deze plek is nu voor jou
omdat ik zoveel van je hou.
De tekst verwoordt na zoveel jaren nog goed de gevoelens die deze kerkelijke praktijk opriep bij de mensen. Het gestorven kind werd niet erkend en de mensen wisten officieel nergens van. Er werd niet over gepraat. Het was niet gebeurd. Het kind had nooit bestaan.
Deze kerkelijke praktijk bestaat niet meer. Maar als je bij zo'n gedenksteen staat, besef je weer eens hoeveel leed de kerken hebben veroorzaakt met hun leerstellingen. Hoe de leer van de kerk een blokkade kan zijn voor het geloof en het geluk van de mensen. Het ging niet om liefde en zorg voor de mensen. Het ging om het handhaven van macht. De rooms-katholieke en protestantse kerken hebben zich er alle op hun eigen wijze aan schuldig gemaakt.
Als mensen vandaag op zoek zijn naar zinvol geloof, dan is dat om begrijpelijke redenen dikwijls een geloof buiten het bereik van de kerk. Een geloof dat niet meer kan worden bedorven door kerkelijke leer en macht.
In haar nieuwste roman, De heiligwording van Berthe Ploos, vertelt de schrijfster Hannes Meinkema over de zoektocht van een jonge vrouw, Berthe Ploos, naar een leven in verbondenheid met God. Berthe is op zoek naar het geloof dat haar de kracht geeft om los te komen van pijnlijke ervaringen in het verleden. Een geloof dat haar allereerst helpt om zichzelf te aanvaarden zoals zij is. Ze is in het verleden te vaak gekwetst door andere mensen. Van anderen heeft zij nooit waardering gekregen. Altijd miskend, geplaagd en vernederd.
Berthe houdt zich al jaren bezig met geloofsvragen. Ze kan niet buiten de theologie, maar haar ervaringen met kerk en geloof zijn niet erg positief. Haast wanhopig zoekt zij naar een geloof dat niet afbreekt, maar opbouwt.
Tijdens haar zoektocht maakt Berthe Ploos kennis met het geloof van de quakers. En dat spreekt haar aan:
Een geloof zonder dominees of priesters of heilige boeken, omdat niemand méér van God weet dan een ander. Geen dogma's, om diezelfde reden. Geen erfzonde, geen doop, geen beloning of straf. Geen goddelijke Zoon, geen heiligverklaring van de Bijbel. Volgens de quakers spreekt God nog steeds zoals hij tot de profeten in de bijbel gesproken heeft - tot iedereen spreekt hij, omdat hij met ons communiceren wil, niets liever dan dat, als we maar stil genoeg zijn, en dan weten we wat we moeten doen. Alleen die innerlijke stem kan richtsnoer zijn.
Berthe zoekt een geloof dat mensen sterk maakt, een geloof dat vrijheid geeft en mensen de ruimte biedt om te zijn wat ze zijn. Waardering en erkenning. Dat is de kern. En als er dan een kerk nodig is, dan zou de kerk die boodschap van erkenning moeten uitdragen in haar woorden en daden.
(Hannes Meinkema, De heiligwording van Berthe Ploos. Uitgeverij Contact, Amsterdam/ Antwerpen 2007)
In januari 2008 verschenen in Centraal Weekblad.